Kuniga bitta onlayn-kredit: O‘zbekiston Markaziy bankining yangi qoidalari nimani o‘zgartiradi

So‘nggi yillarda O‘zbekistonda onlayn-kreditlash bir necha barobar oshdi. Mikroqarzni bugun sanoqli daqiqalarda rasmiylashtiring — ofisga tashrif buyurmasdan va menejerlarsiz, to‘g‘ridan-to‘g‘ri onlayn tarzda qulay platformada. Bir tomondan, bu moliyaviy xizmatlarni yanada osonlashtirdi. Boshqa tomondan – yangi xavf-xatarlarga olib keldi.

Onlayn-kreditlarning jadal o‘sishi fonida firibgarlik holatlari ko‘paydi: kreditlar fuqarolarga bildirmasdan rasmiylashtirilmoqda, ma’lumotlar jinoyatchilar tomonidan ishlatilmoqda va mikroqarz oluvchilar mikroqarzlar haqida post-faktum bilishmoqda. Shu bilan birga, "kredit karuseli" deb ataladigan jarayon avj oldi – bunda bir kishi oldingi majburiyatlarini qoplash uchun bir kunda turli tashkilotlardan bir nechta onlayn mikroqarz oladi. Bu mikroqarz yukini keskin oshiradi va ko‘pincha kechikishlar bilan tugaydi.

Regulyatorning ushbu jarayonlarga munosabati O‘zbekiston Markaziy bankining yangi qoidalari bo‘ldi. Ular onlayn-kreditlash ustidan nazoratni kuchaytirmoqdalar va kreditlarni rasmiylashtirish mantig‘ini o‘zgartirmoqdalar.

Markaziy bankning yangi nizomi yuridik tilda yozilgan, ammo mohiyatiga ko‘ra, u bir nechta tushunarli va muhim o‘zgarishlarni kiritadi.

Kuniga bitta onlayn-kredit

Endilikda fuqaro bir sutka davomida faqat bitta kredit tashkilotida onlayn kredit rasmiylashtirishi mumkin bo‘ladi. Bu banklar va mikromoliya tashkilotlariga tegishli. Endi "parallel" ravishda bir nechta mikroqarz olishning iloji yo‘q.

Kredit byurolari orqali tekshirish ustuvorligi

Onlayn kredit berishdan oldin kreditor kredit byurolari va maxsus reyestrlar orqali mijozning ma’lumotlarini tekshirishi shart. Bunday tekshiruvsiz mikroqarzni rasmiylashtirish mumkin emas.

Parallel arizalarni bloklash

Agar shaxs bir vaqtning o‘zida bir nechta tashkilotga ariza yuborgan bo‘lsa, kredit byurosi faqat birinchisiga javob beradi. Qolganlari avtomatik ravishda rad etiladi – ushbu JShShIR bo‘yicha yangi so‘rovlar 24 soat ichida qabul qilinmaydi.

Mikroqarz yuki to’g’risida xabarnomalar

Kreditni tasdiqlashdan oldin mikroqarz oluvchi quyidagi ma’lumotlar bilan push-xabarnoma va SMS oladi:

o   o‘zining joriy qarzdorligi to‘g‘risida (agar u mavjud bo‘lsa);

o   yangi kreditning to‘liq qiymati to‘g‘risida.

Shundan so‘ng, shaxs rasmiylashtirishni davom ettirishi yoki arizani bekor qilishi mumkin.

Biometriya va kuchaytirilgan kiberxavfsizlik

Pul o‘tkazishdan oldin masofaviy biometrik identifikatsiya o‘tkaziladi. Shuningdek, banklar va to‘lov tashkilotlari mobil ilovalar himoyasini kuchaytirishlari shart – "jonli" yuzni aniqlashdan tortib, yangi qurilmalardan kirishni nazorat qilishgacha.

Firibgarlikdan jabrlanganlarni himoya qilish

Asosiy bandlardan biri: agar onlayn-kredit firibgarlar tomonidan rasmiylashtirilgan va shaxs jinoyat ishi doirasida jabrlanuvchi deb topilgan bo‘lsa, bunday kredit bo‘yicha foizlar hisoblanishi to‘xtatiladi, kredit esa undirilmaydi.

Oddiy qilib aytganda, qoidalar onlayn-kreditlarni sekinroq va qat’iyroq, ammo xavfsizroq qiladi – ayniqsa mikroqarz tuzog‘iga tushib qolish yoki frod qurboni bo‘lish xavfi ostida bo‘lganlar uchun.

Bu nima uchun muhim: mikroqarz yuki va moliyaviy intizom

Regulyator e’tibor qaratayotgan asosiy muammolardan biri – onlayn-kreditlashda mikroqarz yukining tez o‘sishi. So‘nggi yillar amaliyoti shuni ko‘rsatadiki, inson majburiyatlarning umumiy hajmini to‘liq anglamasdan turib, bir-ikki kun ichida bir vaqtning o‘zida bir nechta mikroqarzlarni rasmiylashtirishi mumkin.

Mexanika oddiy. Tezkor onlayn kreditlar "oson pul" illyuziyasini yaratadi: minimal vaqt, minimal savollar, yechim – bir necha daqiqada. Natijada mikroqarz oluvchi bir kreditni oladi, keyin ikkinchisini – muddatli xarajatlarni qoplash uchun, uchinchisini – oldingi kreditni yopish uchun oladi. Shunday qilib, "kredit karuseli" shakllanadi, bunda har bir keyingi mikroqarz defolt xavfini oshiradi.

Bu yerda yechimlar o‘rtasida pauzaning yo‘qligi asosiy rol o‘ynaydi. Kreditni bir zumda va bir vaqtning o‘zida bir nechta tashkilotda rasmiylashtirish mumkin bo‘lganda, odamda uning oqibatlarini baholash uchun deyarli vaqt bo‘lmaydi: daromad yetarli bo’ladimi, yuklama qanday o‘zgaradi, to‘lov kechiktirilganda nima bo‘ladi.

Shu sababdan ham "kuniga bitta onlayn-kredit" cheklovi – taqiq emas, balki o‘ziga xos himoya mexanizmidir. U mikroqarz oluvchiga to‘xtash, o‘z majburiyatlarining to‘liq holatini ko‘rish va yanada ongli qaror qabul qilish uchun vaqt beradi.

Firibgarlikka qarshi kurash: aslida nima o‘zgarmoqda

Yangi qoidalarning ikkinchi muhim yo‘nalishi – fuqarolarni firibgarlikdan himoya qilish. So‘nggi yillarda kreditlarni shaxsga bildirmasdan – o‘g‘irlangan yoki o‘zgartirilgan ma’lumotlardan foydalangan holda rasmiylashtirish holatlari ko‘payib bormoqda.

Markaziy bankning yangi nizomi kredit tashkilotlarining barcha bosqichlardagi mas’uliyatini kuchaytiradi:

yuzni "jonli" tanib olish bilan masofadan turib biometrik identifikatsiyalash joriy etiladi;

mikroqarz oluvchi mikroqarz va kredit qiymati to‘g‘risidagi to‘liq ma’lumotlar ko‘rsatilgan bildirishnomalarni oladi;

onlayn-kredit berish yoki rad etish to‘g‘risidagi ma’lumotlar real vaqt rejimida kredit byurolariga uzatiladi.

Prinsipial muhim o‘zgarish – firibgarlik qurbonlaridan onlayn-kreditlarni undirishning imkoni yo‘qligi. Agar shaxs jinoyat ishi doirasida jabrlanuvchi deb topilsa, bunday mikroqarz bo‘yicha foizlar hisoblanishi to‘xtatiladi, xato uchun javobgarlik esa aslida kreditor zimmasiga tushadi.

Bu shuni anglatadiki, endi javobgarlik adolatliroq taqsimlanadi: nafaqat mikroqarz oluvchi e’tiborli bo‘lishi kerak, balki moliya tashkiloti ham ishonchli himoya tizimini yaratishi shart.

MMT va tadbirkorlarning bozorga ta’siri

Bir qarashda yangi cheklovlar onlayn kreditlash bozorini sekinlashtiradigandek tuyulishi mumkin. Biroq, uzoq muddatli istiqbolda ta’sir teskari bo‘lishi mumkin.

Qoidalarni kuchaytirish quyidagilarni anglatadi:

tavakkal qilingan va o‘ylanmay berilgan pullarning kamayishi;

mijozlarning to‘lov qobiliyatiga ko‘proq e’tibor qaratish;

kechikishlar va nizoli vaziyatlarning kamayishi.

Tadbirkorlar, o‘zini o‘zi band qilganlar va yakka tartibdagi tadbirkorlar uchun ketma-ket bir nechta mikroqarz olish tezligi emas, balki tushunarli va shaffof moliyaviy mahsulotlardan barqaror foydalanish muhimdir. Shu ma’noda, yangi qoidalar yanada sog‘lom muhitni yaratadi: raqobat "kim tezroq beradi"dan xizmat ko‘rsatish sifati va mas’uliyatli kreditlash tomon o‘zgaradi.

Natijada butun bozor yutadi – onlayn-moliyaga bo‘lgan ishonchning oshishi va obro‘li xatarlarning kamayishi hisobiga.

"Una Moliya" mikromoliya tashkiloti regulyatorning yondashuvi bozorning haqiqiy ehtiyojlarini aks ettiradi, deb hisoblaydi.

"Biz Markaziy bankning mikroqarz yukini kamaytirish va firibgarlikka qarshi kurashishga qaratilgan tashabbusini qo‘llab-quvvatlaymiz. Kun davomida onlayn-kreditlar sonini cheklash mijozlar uchun to‘siq emas, balki moliyaviy intizom vositasidir.

Amaliyot shuni ko‘rsatadiki, mikroqarzoluvchi nafaqat mikroqarz miqdorini, balki uning to‘liq qiymatini va shaxsiy byudjet uchun oqibatlarini ham aniq bilishi kerak. Biz uzoq vaqtdan beri mikroqarz yukini baholashni qo‘llab kelmoqdamiz va moliyaviy savodxonlikni biznes mas’uliyatining bir qismi deb bilamiz", - deya ta’kidlaydi "Una Moliya" MMT.

Moliyaviy savodxonlik: Mikroqarz oluvchi nimalarni hisobga olishi kerak

Yangi qoidalar himoyani kuchaytiradi, ammo mikroqarz oluvchining ongliligi hamon muhim bo‘lib qolmoqda. Mutaxassislar quyidagilarni tavsiya qiladi:

o‘zining umumiy qarzdorligini muntazam tekshirib turish;

aniq rejasiz eski mikroqarzni to‘lash uchun yangi mikroqarz olmaslik;

nafaqat kredit summasini, balki muddati, foiz stavkasi va to‘liq qiymatini ham hisobga olish;

qarorni to‘g‘ri baholash uchun arizalar orasidagi majburiy "pauza"lardan foydalanish.

Moliyaviy intizom – bu kreditlardan voz kechish emas, balki ulardan doimiy stress manbai sifatida emas, balki vosita sifatida foydalanish qobiliyatidir.

Xulosa

Markaziy bankning yangi qoidalari shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekistonda onlayn-kreditlash bozori o‘sish bosqichiga kirmoqda. E’tibor tarqatish tezligi va hajmidan xavfsizlik, shaffoflik va fuqarolar manfaatlarini himoya qilishga qaratilmoqda.

Uzoq muddatli istiqbolda bundan hamma – mijozlar ham, mas’ul moliyaviy kompaniyalar ham yutadi. Onlayn moliya mikroqarz tuzoqlarini yaratishi emas, balki hayotni osonlashtirishi kerak. Yangi tartibga soluvchi o‘zgarishlar aynan shunga qaratilgan.